Watu wa Sarayaku wa Ekwado wawashirikisha viongozi wa jamii za asili wa Brazili mafunzo ya mapambano yao dhidi

Viongozi wa jamii za asili kutoka Brazili wanaopinga utafutaji wa mafuta karibu na ardhi zao wamesafiri hadi jamii ya Kichwa ya Sarayaku, katika eneo la Amazon nchini Ekwado, ili kujifunza jinsi ilivyoifukuza kampuni ya mafuta kutoka katika eneo lake, kwa mujibu wa ripoti ya Inside Climate News ya tarehe 1 Novemba 2026. Guisel Marworno na Wagner Karipuna walikuwa sehemu ya ujumbe wa takriban watu ishirini na wanne ulioandaliwa na Global Alliance for the Rights of Nature.

Ujumbe unaotafuta mafunzo

Kwa mujibu wa ripoti hiyo, kampuni ya mafuta inayomilikiwa na serikali ya Brazili, Petrobras, imeanza kutafuta mafuta baharini karibu na maeneo ya pwani ya watu wa Galibi Marworno na Karipuna. Ardhi hizi zinajumuisha msitu wa mvua wa Amazon, mikanda mikubwa ya mikoko na mbuga za matope. Matarajio ya kushamiri kwa sekta ya mafuta tayari yanaubadilisha mji wa jirani wa Oiapoque, ambako walowezi wapya wanaongeza shinikizo kwa ardhi za jamii za asili.

Mwaka 2025, jamii hizo mbili, pamoja na Palikur-Arukwayene na Galibi Kali'na, zilifungua kesi nchini Brazili kupinga mipango ya serikali ya kuchimba mafuta. Ripoti inaeleza kuwa serikali katika bonde lote la Amazon zimetoa vibali vya mafuta na gesi juu ya takriban hekta milioni 31 za ardhi za jamii za asili, eneo linalokaribia ukubwa wa Poland.

Ujumbe huo pia uliwajumuisha wanasheria na washindi wawili wa Tuzo ya Goldman, tuzo kubwa ya mazingira: mwanaharakati wa Kolombia anayepinga uchimbaji kwa njia ya fracking, Yuvelis Morales Blanco, na Mari Luz Cañaquiri Murayari, ambaye jamii yake ya Kukama nchini Peru ilishinda kesi ya haki za mazingira asilia kwa ajili ya Mto Marañón mwaka 2024. Haki za mazingira asilia ni dhana kwamba mifumo ikolojia ni viumbe hai vyenye haki za kisheria, kama vile haki ya kuwepo na kustawi. Natalia Greene, mkurugenzi wa kimataifa wa muungano huo, anaichukulia Sarayaku kuwa kiini cha vuguvugu hilo.

Kutoka Kitalu cha Mafuta Na. 23 hadi hukumu ya kihistoria

Kiongozi wa Sarayaku, Patricia Gualinga, mwenye umri wa miaka 57, aliwaeleza wageni kuwa jamii hiyo ilipata hati miliki ya kisheria ya eneo lake mwaka 1992. Miaka minne baadaye, serikali, inayomiliki haki za rasilimali zilizo chini ya ardhi, iliiruhusu kampuni ya mafuta ya Ajentina kuchimba huko, na ardhi hiyo ikawa Kitalu cha Mafuta Na. 23 katika ramani rasmi.

Mwaka 2002 kampuni hiyo iliingia ikisindikizwa na jeshi. Jamii ilizuia shughuli zake, ikaendesha kampeni ya kimataifa na ikakumbana na ukandamizaji wa kikatili; nyaraka za mahakama zinadai kuwa viongozi wanne waliteswa. Kampuni iliondoka mwaka 2003 lakini, kwa mujibu wa ripoti, tani za vilipuzi ziliachwa zimefukiwa katika eneo lote. Wizara za mazingira na mambo ya nje za Ekwado pamoja na ofisi ya mwanasheria mkuu wa serikali hazikujibu maombi ya kutoa maoni.

"Makampuni hayashindwi kamwe," alisema Patricia Gualinga.

Mwaka 2012 Mahakama ya Haki za Binadamu ya Nchi za Amerika iliamua kuwa Ekwado ilikiuka haki za jamii hiyo kwa kuruhusu utafutaji wa mafuta bila mashauriano, na ikaamuru fidia itolewe na vilipuzi viondolewe. Hukumu hiyo iliweka mfano kuhusu haki ya jamii za asili ya kushauriwa kwa hiari, mapema na kwa taarifa kamili, yaani lazima zishauriwe ipasavyo kabla ya miradi inayoathiri ardhi zao kuendelea. Mawaziri wameomba radhi, lakini vilipuzi bado vipo. Mwezi Agosti, jamii hiyo iliiomba mahakama, katika kesi ambayo bado iko wazi, ijumuishe utambuzi wa msitu wake kama kiumbe hai chenye haki.

Dhana ya msitu hai

José Gualinga, mwenye umri wa miaka 62, kaka wa Patricia, alipendekeza tamko la Kawsak Sacha, yaani "Msitu Hai", mwaka 2004 baada ya miaka 18 ya kujifunza mafundisho ya mababu. Tamko hilo linaeleza eneo hilo kama msitu hai wenye akili badala ya ghala la rasilimali. Ripoti inasema dhana hiyo ilisaidia kuihamasisha Ekwado kutambua haki za mazingira asilia katika katiba yake ya mwaka 2008. Mwaka 2021, Mahakama ya Kikatiba ya Ekwado iliamua kuwa vibali vya uchimbaji madini vilikiuka haki za msitu wa mawingu wa Los Cedros.

José Gualinga alisema Kawsak Sacha inakwenda mbali zaidi ya sheria zinazotoa haki kwa mto au mlima mmoja mmoja, kwa sababu inalichukulia eneo lote kama mfumo mmoja hai. Jamii hiyo hufuatilia mimea na wanyama inaowavuna na huweka marufuku ya muda ya uwindaji, uvuvi na uvunaji pale idadi yao inapopungua.

Kwa nini jambo hili lina umuhimu kwa Tanzania

Kesi ya Sarayaku inajikita katika swali linalozikabili nchi nyingi zenye utajiri wa rasilimali: jinsi jamii zinavyoshauriwa kabla ya miradi mikubwa ya uchimbaji kufika katika ardhi zao, na nani hubeba gharama zinazoachwa nyuma. Tanzania, ikiwa na misitu yake, mikoko ya pwani na kaya nyingi za vijijini zinazotegemea moja kwa moja ardhi na maji, ina maslahi ya wazi katika namna maswali kama haya yanavyotatuliwa.

Habari hii pia inaonyesha jinsi dhana za kisheria kama vile haki za mazingira asilia na haki ya kushauriwa zinavyoenea kuvuka mipaka kupitia mahakama na mitandao ya jamii. Dhana hizi zinazidi kujitokeza katika mijadala ya kimataifa kuhusu tabianchi na bayoanuai ambayo Tanzania hushiriki.

Chanzo: Inside Climate News